Mutyzm wybiórczy - przyczyny milczenia dziecka, metody terapii zaburzenia

Data publikacji: 16.08.2022
Czas czytania: 9 minut
mutyzm wybiórczy

Twoje dziecko rozmawia z Tobą, ale milczy podczas zabawy na podwórku lub w trakcie zajęć w przedszkolu czy szkole? Wielu rodziców zastanawia się, czy niechęć dziecka do rozmowy i kontaktu z rówieśnikami to zwykła nieśmiałość wieku dziecięcego, czy poważne zaburzenie lękowe, zwane mutyzmem selektywnym (wybiórczym).  

Czym jest mutyzm wybiórczy, jakie są przyczyny zaburzeń komunikacji i dlaczego ważna jest wczesna diagnoza osób z mutyzmem wybiórczym? W jaki sposób pomóc dziecku? Przeczytaj artykuł przygotowany przez naszych ekspertów i umów dziecko na konsultację w Centrum Zdrowia Psychicznego Mind Health.

ZADZWOŃ I UMÓW WIZYTĘ

 

Spis treści:


Czym jest mutyzm wybiórczy?

Mutyzm wybiórczy (łac. mutus – niemy) zwany mutyzmem selektywnym (MW, ang. selective mutism, SM) to zaburzanie funkcjonowania społecznego (o podłożu lękowym), polegające na wybiórczości mówienia – werbalnego porozumiewania się. Mutyzm selektywny to zaprzestanie mówienia, z jednoczesnym brakiem ograniczeń mowy oraz możliwości porozumiewania się pisemnego.

Psycholog - autyzm

Konsultacja psychologa dziecięcego

od 150 zł

KUP WIZYTĘ

Przyczyn mutyzmu wybiórczego należy doszukiwać się poza aparatem mowy, tj. w kontekście psychologicznym. Zaburzenie rozpoczyna się zwykle w okresie rozwoju: dzieciństwie i wieku młodzieńczym, a polega na tym, że dziecko w pewnych sytuacjach (np. w domu) swobodnie się komunikuje, ale całkowicie przestaje mówić w innych, określonych sytuacjach i miejscach, np. w szkole.

Mutyzmu nie należy mylić z całościowymi zaburzeniami rozwoju, ponieważ termin ten (zaliczany do logoneuroz) odnosi się do osób, które posiadając umiejętności językowe odmawiają mówienia.


W patologii mowy, mutyzm psychogenny dzieli się na:

  • globalny, całkowity, w którym osoba nie mówi (nie porozumiewa się) w ogóle;
  • selektywny, wybiórczy, w którym kontakt słowny nawiązywany jest jedynie w określonych sytuacjach społecznych (dziecko rozmawia z wybranymi osobami).

Mutyzm zalicza się do wad funkcjonalnych, a w diagnozie logopedycznej definiowany jest jako uporczywe milczenie powstałe w wyniku urazu psychicznego.

Mutyzm - statystyki

Zaburzenie funkcjonowania społecznego w postaci selektywnego mutyzmu, to zaburzenie występujące rzadko – u około 0,02% dzieci i młodzieży. Przyjmuje się, że selektywny mutyzm pojawia się między 3 a 12 rokiem życia, a szczytowym okresem jest rozpoczęcie nauczania przedszkolnego (dzieci w wieku 3 lat) oraz rozpoczęcie nauki szkolnej (dzieci między 6 a 7 rokiem życia).

Przyjmując szacunkowo uśrednione wskaźniki diagnozowanego zaburzenia w postaci mutyzmu, u 1 na 100 dzieci w wieku 3-12 lat, w zestawieniu danych demograficznych pochodzących z Rocznika Statystycznego GUS z 2017 roku w Polsce, z mutyzmem wybiórczym może zmagać się około 40 000 dzieci i młodzieży oraz nieoszacowana liczba osób dorosłych, którym nieudało się pokonać (lub zdiagnozować) tego zaburzenia.

Historia choroby

Zaburzenie „dobrowolnego braku mowy” zostało opisane po raz pierwszy przez niemieckiego lekarza i naukowca – Adolfa Kussmaula, któremu przypisuje się sformułowanie definicji „dobrowolnej afazji” (łac. aphasia voluntaria). Opisano wówczas przypadki dzieci, które pomimo opanowania umiejętności komunikacji, braku zaburzeń organicznych i rozwojowych, nie komunikowały się poprzez mowę z otoczeniem w pewnych miejscach i sytuacjach.

Ponad pół wieku później, szwajcarski psychiatra Moritz Tramer, wprowadził określenie „mutyzmu z wyboru” (ang. elective mutism).

Obowiązujący obecnie termin „mutyzmy wybiórczego (selektywnego)” (ang. selective mutism) został zatwierdzony przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne i wpisany do klasyfikacji zaburzeń psychicznych.

terapia mutyzmu


Przyczyny mutyzmu u dzieci

Milczenie jest zjawiskiem całkowicie naturalnym, które może być manifestowane w określonych sytuacjach, lub w kontaktach z określoną osobą lub grupą ludzi. Często jest wyrazem nieśmiałości, nadmiernej wrażliwości, obrony, chęcią wywarcia presji, formą karania i wrogości, nawykowym zachowaniem w trudnej lub stresującej sytuacji czy demonstracją władzy.

Jednak przedłużający się brak kontaktu słownego to nie tylko bariera komunikacyjna, ale również poważne zaburzenie, które powinno podlegać terapii, ponieważ osoba cierpiąca na mutyzm z niego nie wyrośnie.

Jakie są przyczyny mutyzmu wybiórczego? W wielu diagnozowanych przypadkach patomechanizmu mutyzmu podstawową rolę w etiologii odgrywają poważne zaburzenia lękowe oraz inne przyczyny, takie jak:

  • ograniczona komunikacja z rodzicami, karanie dziecka milczeniem, konflikty rodzinne;
  • zakaz ujawniania rodzinnych sekretów - dysfunkcje i patologie rodzinne;
  • poczucie odosobnienia, osamotnienia, odrzucenia przez rodziców, manifestacja wrogości (tzw. bierno-agresywne zahamowanie mowy);
  • symbiotyczny, bardzo silny związek rodzica z dzieckiem i próba izolowania się dziecka;
  • doświadczanie przemocy fizycznej, psychicznej czy seksualnej;
  • szok, uraz psychiczny, reakcja na traumatyczne wydarzenie, np. śmierć, ugryzienie lub ukąszenie, uczestnictwo w katastrofie, wypadku (tzw. reaktywne zahamowanie mowy);
  • zetknięcie z nowym, niepoznanym dotąd otoczeniem (przedszkole, szkoła, szpital, zakład opiekuńczy);
  • fobia dotycząca własnego głosu, natręctwa, nerwica mowy;
  • izolowanie się wynikające z problemów z mową, tj. zacinanie się, jąkanie.

 

W etiologii mutyzmu wybiórczego czynnikami wpływającymi lub mogącymi mieć wpływ na pojawienie się mutyzmu są tzw.:

  • czynniki ryzyka:
    • uwarunkowania genetyczne (tendencja po kimś z rodziny);
    • reaktywna osobowość sprzyjająca nadwrażliwości;
    • perfekcjonizm;
    • występujący w rodzinie wysoki poziom lęku i zaburzenia psychiczne;
  • czynniki wywołujące:
    • dziecko kojarzy brak mowy z bezpieczeństwem, a mowę z poczuciem zagrożenia;
    • zmiany w życiu;
    • nieznane otoczenie;
    • odczuwanie silnego stresu;
    • rozłąka z rodzicami;
    • choroba;
    • trudności z mówieniem lub byciem rozumianym (wady wymowy, dwujęzyczność, jąkanie się);
    • prześladowanie, zastraszanie;
    • presja związana z wykonywaniem różnych zadań;
  • czynniki podtrzymujące:
    • krytyka i presja;
    • lęk rodziców związany m.in. z brakiem akceptacji i pogodzenia się z zaburzeniem mowy u dziecka (z diagnozą mutyzmu wybiórczego);
    • unikanie sytuacji wymuszających komunikowanie się z otoczeniem;
    • wyręczanie dziecka w czynnościach;
    • negatywny model komunikacji w rodzinie;
    • trudności z wymową, wady wymowy;
    • wyuczona zdolność przekazywania informacji niewerbalnie;
    • niechęć do zmian;

Objawy mutyzmu wybiórczego

Mutyzm wybiórczy to zaburzenie lękowe rozwijające się najczęściej we wczesnym okresie dzieciństwa, między 3 a 5 rokiem życia. Wybiórczość mówienia w przypadku mutyzmu polega na mówieniu tylko w określonych sytuacjach, a milczeniu w innych. Okres milczenia przekracza „zwyczajowe” ramy ograniczenia mowy, jak ma to miejsce np. w miejscach kultu religijnego czy podczas lekcji w szkole.

Przypadki selektywnego mutyzmu mogą znacznie się różnić, w zależności od:

  • stopnia nasilenia objawów;
  • rozległości strefy dyskomfortu;
  • długości trwania zaburzenia;
  • podatności na oddziaływanie terapeutyczne;
  • współistnienia innych zaburzeń.

Mutyzm wybiórczy ciężkiego stopnia to całkowity brak mowy w określonych sytuacjach, np. w szkole, z kolegami z ławki, a także nauczycielami (sztywna postawa, wycofanie, efekt zmrożonego dziecka). Zdarza się, że trudność komunikowania się w szkole nie przenosi się na plac zabaw, na którym dziecko swobodnie rozmawia z rówieśnikami. W kontakcie z rodziną może np. porozumiewać się tylko z rodzicami, gdy ma pewność, że nikt z otoczenia go nie usłyszy.

Mutyzm selektywny lekkiego stopnia wiąże się z brakiem inicjatywy swobodnej rozmowy, dlatego wielu rodziców może nie zdawać sobie sprawy z faktu, że przyczyną takiego zachowania jest lęk. Dzieci zachęcone pytaniem, mogą na nie odpowiadać, ale nieco ciszej niż ich rówieśnicy, mogą mieć również problem ze zgłaszaniem swoich potrzeb fizjologicznych czy problemów z rówieśnikami ( takich jak np. dokuczanie).

Jakie są objawy mutyzmu wybiórczego? Należy zwrócić szczególną uwagę, jeżeli dziecko:

  • nie mówi, boi się mówić w określonych miejscach i sytuacjach;
  • porozumiewa się z opiekunem szeptem lub cicho odpowiada na pytania;
  • czuje się bezpieczne tylko w określonych miejscach, sytuacji;
  • niechętnie uczęszcza do przedszkola/szkoły;
  • jest skłonne mówić jedynie do wybranych osób.

objawy mutyzmu

Jak odróżnić mutyzm od nieśmiałości?

Zaburzeniu mowy w postaci selektywnego mutyzmu towarzyszą zwykle pewne cechy osobowości, takie jak:

  • lękliwość;
  • postawa wycofywania się;
  • nadmierna wrażliwość;
  • upór.

W przypadku lekkiej postaci mutyzmu wybiórczego, dzieci te znajdują się na granicy pomiędzy zaburzeniem lękowym a nieśmiałością. Jeśli istnieje podejrzenie lęku przed mówieniem, a objawy wskazują na mutyzm lekkiego stopnia, specjaliści wdrażają działania prewencyjne i obserwują postępy dziecka. Zdarza się, że terapia w ciągu kilku miesięcy przynosi wymierny skutek, a dziecko robiąc znaczne postępy, pokonuje swój lęk przed mówieniem.


Mutyzm wybiórczy - diagnoza

Zgodnie z najnowszą klasyfikacją chorób i problemów zdrowotnych ICD-11, kryteria diagnostyczne, które należy uwzględnić podczas stawiania diagnozy, zawierają następujące wytyczne:

  • konsekwentna selektywność – wyraźny dowód na to, że dziecko mówi w określonych sytuacjach normalnie lub prawie normalnie (wykazuje się odpowiednią kompetencją językową) np. mówi w domu, nie mówi w szkole;
  • prawidłowy lub bliski prawidłowemu poziom rozumienia mowy – zaburzenie nie jest spowodowane brakiem znajomości języka mówionego, poziom posługiwania się mową jest wystarczający do społecznego komunikowania się;
  • objawy zaburzenia nie są lepiej wyjaśniane przez inne zaburzenia i nie obejmują całościowych zaburzeń rozwojowych, takich jak:
    • zaburzenia neurorozwojowe (zaburzenie ze spektrum autyzmu);
    • specyficzne zaburzenia rozwoju mowy i języka;
    • lęk separacyjny;
    • schizofrenia;
    • u wyraźnej mniejszości Pacjentów obserwuje się opóźnienia rozwoju mowy i trudności artykulacyjne;
  • czas trwania zakłóceń – trudności i zahamowania nie są ograniczone do sytuacji, w której dziecko poznaje nową grupę przedszkolną, a czas trwania ograniczeń mowy wynosi co najmniej 1 miesiąc;
  • selektywność mowy ​​zakłóca proces społecznego komunikowania się, utrudnia osiągnięcia edukacyjne lub wiąże się ze znacznym upośledzeniem w innych ważnych obszarach funkcjonowania i rozwoju dziecka.

mutyzm - terapia


Jak pomóc dziecku z mutyzmem wybiórczym?

W przypadku dziecka z mutyzmem selektywnym niezbędna jest pomoc i kompleksowe wsparcie zespołu specjalistów – logopedy, psychologa, psychiatry oraz psychoterapeuty dziecięcego.

Zaburzenia nie można wyjaśnić, ale jego terapia zapewnia większą skuteczność oddziaływania psychologicznego. Dzieci dotknięte mutyzmem wykazują trudność w komunikacji werbalnej, w związku z powyższym narażone są na wystąpienie innego zaburzenia w przyszłości np. lęku społecznego.

Odpowiednia diagnoza, szybko podjęta terapia oraz wsparcie najbliższych to niezbędne kroki do uniknięcia groźnych następstw nieleczonego mutyzmu wybiórczego. U dzieci pozostających bez odpowiedniego wsparcia terapeutycznego zwiększa się ryzyko:

Rodzice odgrywają bardzo ważną rolę w terapii dziecka z mutyzmem selektywnym. Funkcjonująca terminologia „triady” oddziaływań wobec dziecka obejmuje trzy filary: specjalistę, nauczyciela i rodzica. W początkowej fazie terapii obecność rodzica jest obowiązkowa.


Czy da się wyleczyć mutyzm wybiórczy?

Mutyzm wybiórczy można całkowicie wyleczyć – zwłaszcza, gdy przejawia się w nieutrwalonej lub lekkiej postaci. Stosowanie metod wygaszania bodźca lękowego przynosi zadowalające rezultaty, dlatego opiekunowie powinni udać się po pomoc do specjalisty, jeżeli tylko zauważą pierwsze trudności w obszarze komunikowania się dziecka z otoczeniem. Już kilka-kilkanaście miesięcy dobrej i aktywnej terapii, pozwala dziecku przełamać i pokonać lęk przed mówieniem.  

Działania oraz strategie terapeutyczne należy zawsze dostosowywać do sytuacji dziecka. Terapia mutyzmu selektywnego powinna odbywać się w miejscu występowania problemu, np. w szkole czy przedszkolu - w ten sposób unika się schematów utrwalonego niemówienia i braku najważniejszego treningu mowy w określonym miejscu.

mutyzm konsultacja psychologa

Metody terapii zaburzenia

Celem terapii mutyzmu wybiórczego jest przywrócenie dziecku umiejętności werbalnego komunikowania się z otoczeniem – innymi osobami w różnych sytuacjach społecznych. Ustalenie przez specjalistę nawet hipotetycznej przyczyny zaburzenia mowy, ma ogromne znaczenie dla terapii i jej postępu. W tym celu ważnym elementem jest przeprowadzenie szczegółowego wywiadu z rodzicami/opiekunami dziecka.

W terapii selektywnego mutyzmu, skuteczności leczenia upatruje się w:

  • terapii poznawczo-behawioralnej (kognitywno-behawioralnej);
  • terapii behawioralnej;
  • terapii rodzinnej;
  • terapii przez zabawę;
  • psychoterapii;
  • farmakoterapii.

Terapie mutyzmu wybiórczego skupiają się na kształtowaniu pożądanych zachowań i wycofywaniu bodźca lękowego. Ogromnym zainteresowaniem cieszy się multimodalne podejście do terapii dzieci i młodzieży, polegające na wykorzystywaniu różnorodnych i złożonych metod terapeutycznych.

Podczas spotkań z terapeutą zajmującym się zaburzeniami funkcjonowania społecznego, w tym mutyzmu wybiórczego, wykorzystuje się różne narzędzia i techniki terapeutyczne w tym m.in.:

  • wygaszanie bodźców;
  • modelowanie;
  • pozytywne wzmacnianie (każdej podjętej próby komunikacji);
  • systematyczną desensytyzację.

 

Przykładowe podejście multimodalne w terapii dziecka z mutyzmem wybiórczym:

  • psychoedukacja dziecka i rodzica:
    • definiowanie lęku;
  • trening fizjologiczny:
    • oddychanie;
    • relaksacja mięśni;
  • trening poznawczy:
    • uzewnętrznienie objawów;
    • restrukturyzacja poznawcza;
  • trening behawioralny:
    • modelowanie;
    • kształtowanie;
    • stopniowe odczulanie;
  • szkolenie rodziców:
    • wzmacnianie określonych umiejętności;
    • ułatwianie interwencji behawioralnych;
    • promowanie właściwych umiejętności;
  • szkolenie personelu edukacyjnego:
    • ułatwianie interwencji behawioralnych.

ZADZWOŃ I UMÓW WIZYTĘ


Źródła:

  • Terapie szyte na miarę – mutyzm wybiórczy w praktyce terapeutycznej, J. Bala, M. Cabała, K. Gieske-Szczap, A. Kiepiela-Koperek, J. Miękina-Pindur, I. Młynarska, A. Pilch, S. Szczęśniak, K. Szyszka, Kraków 2017 r.
  • Mutyzm wybiórczy – trzy spojrzenia, M. Cabała, A. Leśniak-Stępień, R. Szot, K. Szyszka, Kraków 2016 r.
  • Mutyzm wybiórczy – skuteczne metody terapii, M. Bystrzanowska, E. Bystrzanowska, Kraków 2019 r.
  • Patologia mowy, Z. Tarkowski, Gdańsk 2017 r.
  • Diagnoza logopedyczna – podręcznik akademicki, E. Czaplewska, S. Milewski, Sopot 2012 r.
  • Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10, World Health Organization: https://stat.gov.pl/Klasyfikacje/doc/icd10/pdf/ICD10TomI.pdf
  • Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-11, World Health Organization: https://icd.who.int/browse11/l-m/en#/http://id.who.int/icd/entity/167946871

informacja dla pacjenta zdrowie psychiczne