Zespół policystycznych jajników PCOS - objawy i leczenie

Spis treści: 

• Przyczyny PCOS
• Objawy zespołu policystyczynych jajników 
• Zaburzenia cyklu miesiączkowego
• Kto zajmuje się leczeniem zespołu policystycznych jajników?  
• PCOS a ciąża
• Diagnostyka PCOS
• Jak wygląda leczenie PCOS?

Przyczyny PCOS

Zespół policystycznych jajników jest wynikiem skomplikowanych mechanizmów, które obejmują wpływ hormonów, metabolizmu, genetyki i czynników środowiskowych. Choć dokładna przyczyna nie jest w pełni poznana, naukowcy wskazują na kilka kluczowych czynników ryzyka wymienionych poniżej. 

• Predyspozycje genetyczne. Uważa się, że około 20-30% sióstr i 25-50% matek kobiet z PCOS również cierpi na to zaburzenie, co sugeruje jego dziedziczność.
• Otyłość. Nadwaga i otyłość mają znaczący wpływ na przebieg choroby i mogą nasilać jej objawy.
• Ekspozycja na androgeny (hormony męskie) w życiu płodowym. Przypadki nadmiernego narażenia na te hormony mogą zwiększać ryzyko PCOS.
• Niska masa urodzeniowa. Dziewczynki urodzone z niską wagą mogą być bardziej narażone na rozwój PCOS w późniejszym życiu.

Głównym problemem u kobiet z PCOS jest hiperandrogenizm, czyli nadmiar androgenów, co wpływa na zwiększone wydzielanie hormonu luteinizującego (LH). Ten mechanizm pobudza komórki jajników (komórki tekalne) do produkcji jeszcze większej ich ilości, co prowadzi do nasilenia objawów. Hiperandrogenizm powoduje również otyłość, zaburzenia lipidowe (dyslipidemię) oraz insulinooporność, co z kolei stymuluje dalszą produkcję androgenów. Ich wysoki poziom hamuje rozwój pęcherzyków jajnikowych, co prowadzi do zaburzeń owulacji i problemów z płodnością.

Objawy zespołu policystyczynych jajników 

Zespół policystycznych jajników to skomplikowane schorzenie, które objawia się głównie trzema kluczowymi problemami: nieregularne miesiączki, zmianami w jajnikach oraz nadmiarem hormonów męskich (androgenów). Nie u każdej kobiety występują wszystkie objawy tej choroby naraz, co utrudnia rozpoznanie PCOS. 

Zaburzenia cyklu miesiączkowego

Aż 93% pań z PCOS ma problemy z miesiączkowaniem. Ten niepokojący objaw wynika to z nieregularnych lub braku owulacji, co może prowadzić do niepłodności. Wysoki poziom androgenów blokuje dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych, przez co owulacja nie zachodzi. Jednak jej brak nie zawsze oznacza, że kobieta nie miesiączkuje – niektóre kobiety nadal mają krwawienia. Szacuje się, że nawet 30% pacjentek z PCOS, które mają regularne krwawienia, doświadczają nieregularnych owulacji. Często kobiety dowiadują się o PCOS dopiero wtedy, gdy zaczynają mieć trudności z zajściem w ciążę.

Hiperandrogenizm

Nadmiar androgenów, czyli tzw. hiperandrogenizm, powoduje nadmierne owłosienie w miejscach typowych dla mężczyzn (np. na twarzy, klatce piersiowej, plecach), co określa się jako hirsutyzm. Dodatkowo, androgeny przyczyniają się do nadmiernej pracy gruczołów łojowych, co sprzyja rozwojowi trądziku – dotyka to aż 60-80% kobiet cierpiących na zespół policystycznych jajników. Niektóre z nich mogą również doświadczać łysienia typu męskiego, co oznacza przerzedzenie włosów na skórze głowy, przy jednoczesnym wzroście włosów w innych rejonach ciała.

"Policystyczne” jajniki

Nazwa „policystyczne” może wprowadzać w błąd – jajniki w PCOS nie mają klasycznych torbieli, ale powiększoną liczbę pęcherzyków jajnikowych, które nie dojrzewają w pełni. Ich liczba może być nawet trzykrotnie większa niż u zdrowych kobiet. Pęcherzyki te, zatrzymane w rozwoju, tworzą charakterystyczny obraz widoczny w badaniu USG.

Ryzyko zdrowotne związane z PCOS

PCOS nie tylko wpływa na cykl miesiączkowy i płodność, ale wiąże się także z innymi problemami zdrowotnymi takimi jak: 

• otyłość, szczególnie otyłość typu brzusznego,
• rogowacenie ciemne (acanthosis nigricans) – zmiana skórna, która objawia się ciemniejszym zabarwieniem skóry, zwłaszcza w okolicach szyi, pach i dłoni,
• rozrost i raka endometrium – wynikający z nieregularnych cykli menstruacyjnych,
• problemy emocjonalne – PCOS może prowadzić do zaburzeń lękowych i depresji, które znacząco obniżają jakość życia.

Kto zajmuje się leczeniem zespołu policystycznych jajników?  

PCOS a ciąża

Kobiety z zespołem policystycznych jajników często mają trudności z zajściem w ciążę, jednak PCOS nie wyklucza macierzyństwa. W wielu przypadkach konieczne jest wsparcie farmakologiczne, np. stymulacja owulacji, a w niektórych przypadkach stosuje się metody wspomaganego rozrodu, takie jak in vitro (IVF), które może być skutecznym rozwiązaniem, zwłaszcza gdy inne metody zawodzą. Leczenie niepłodności jest w tej chwili powszechnie dostępne a nowoczesne techniki dążą do minimalizacji problemów z zajściem w ciążę.  

Niestety, ciąża u kobiet z PCOS może wiązać się z pewnymi powikłaniami, które obejmują:

• cukrzycę ciążową, która wynika z insulinooporności,
• nadciśnienie indukowane ciążą,
• stan przedrzucawkowy,
• poronienia – szacuje się, że ryzyko poronienia u kobiet z PCOS może być wyższe niż u kobiet bez tego schorzenia,
• przedwczesny poród.

Z tego powodu kobiety z PCOS powinny być objęte ścisłą opieką medyczną zarówno przed, jak i w trakcie ciąży, aby zminimalizować ryzyko komplikacji i zapewnić jak najlepsze warunki dla rozwijającego się dziecka.

Diagnostyka PCOS

Rozpoznanie zespołu policystycznych jajników i diagnoza PCOS nie są proste, ponieważ objawy choroby mogą być podobne do innych schorzeń.

Aby postawić diagnozę, lekarz musi wykluczyć inne możliwe przyczyny, takie jak problemy z tarczycą lub inne problemy endokrynologiczne, przerost nadnerczy czy guzy wydzielające hormony. Kluczowe jest spełnienie dwóch z trzech kryteriów Rotterdamskich:

• kliniczne lub biochemiczne oznaki hiperandrogenizmu,
• rzadkie owulacje lub ich brak,
• charakterystyczny obraz jajników w badaniu USG.

Policystyczne jajniki charakteryzują się powiększeniem oraz obecnością licznych małych pęcherzyków. W celu diagnozy, lekarz przeprowadza dokładny wywiad, ocenia widoczne objawy, takie jak nadmierne owłosienie (hirsutyzm), trądzik, czy problemy z wagą. Dodatkowo zleca badania labolatoryjne. 

W diagnostyce zespołu policystycznych jajników kluczowe znaczenie mają badania laboratoryjne, które pomagają wykluczyć inne schorzenia o podobnych objawach. Oto najczęściej wykonywane badania:

• poziom androgenów – podwyższony poziom testosteronu i dehydroepiandrosteronu (DHEAS) może wskazywać na hiperandrogenizm, charakterystyczny dla PCOS.

1. Hormon luteinizujący (LH) i hormon folikulotropowy (FSH) – stosunek LH do FSH jest często zaburzony w PCOS, co wpływa na owulację.
2. Prolaktyna – badanie ma na celu wykluczenie innych przyczyn zaburzeń miesiączkowania, takich jak hiperprolaktynemia.
3. Hormon tarczycy (TSH) – ocena pracy tarczycy jest ważna, aby wykluczyć choroby tarczycy, które mogą powodować nieregularne cykle.
4. Poziom insuliny i glukozy – insulinooporność jest częstym problemem w PCOS, dlatego badanie poziomu insuliny na czczo oraz krzywa glukozowa pomagają ocenić metabolizm cukrów.
5. Lipidogram – pozwala ocenić poziom cholesterolu i trójglicerydów, które mogą być podwyższone u pacjentek z PCOS, zwiększając ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i nadciśnienia tętniczego. 

Jak wygląda leczenie PCOS?

Leczenie zespołu policystycznych jajników zazwyczaj obejmuje kombinację terapii farmakologicznej i zmian stylu życia. Oto najczęściej stosowane metody leczenia:

Leczenie farmakologiczne 

Doustne środki antykoncepcyjne.  Stosowane są w celu regulacji cyklu miesiączkowego i zmniejszenia objawów hiperandrogenizmu (np. nadmiernego owłosienia i trądziku). Pomagają także obniżyć ryzyko przerostu endometrium (błony śluzowej macicy).

Metformina. Jest to lek stosowany w przypadku insulinooporności, który pomaga poprawić metabolizm cukrów. Oprócz tego może wspomagać owulację u niektórych pacjentek, a także przyczyniać się do obniżenia masy ciała.

Zmiana stylu życia

Jednych ze sposobów wsparcia leczenia objawów zespołu policystycznych jajników jest zmiana stylu życia. 

Zdrowa dieta. Należy skupić się na jedzeniu warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów oraz chudego białka. Zalecana jest dieta o niskim indeksie glikemicznym.  Ograniczenie spożycia cukru i przetworzonych produktów jest bardzo ważne w przebiegu PCOS. 

Aktywność fizyczna. Ćwiczenia aerobowe oraz trening siłowy mogą poprawić wrażliwość na insulinę, pomóc w regulacji masy ciała i zmniejszyć objawy zespołu metabolicznego. 

Terapie inwazyjne

Laparoskopia. W niektórych przypadkach, gdy leki nie przynoszą oczekiwanych efektów, lekarz może zalecić laparoskopię w celu zmniejszenia liczby pęcherzyków jajnikowych, co może wspomóc owulację i poprawić funkcjonowanie jajników. 

In vitro (IVF): Jest to opcja rozważana, gdy inne metody nie prowadzą do ciąży. IVF zwiększa szansę na zajście w ciążę w przypadku trudności z owulacją.

Wsparcie emocjonalne

Sama diagnostyka i leczenie a także przebieg choroby mogą wpływać na zdrowie psychiczne, prowadząc do stresu, lęków lub depresji, zwłaszcza z powodu problemów z płodnością, nadwagą czy nadmiernym owłosieniem. Wsparcie psychologiczne powinno być zapewnione podczas całego procesu leczenia. 

Podsumowanie

Zespół policystycznych jajników (PCOS) to złożone zaburzenie hormonalne, które dotyka kobiet w wieku rozrodczym. Zespół policystycznych jajników charakteryzuje się trzema głównymi problemami: nieregularnymi miesiączkami, nadmiarem męskich hormonów (androgenów) oraz charakterystycznym obrazem jajników w badaniu ultrasonograficznym. Objawy te mogą się różnić u każdej kobiety, co często utrudnia postawienie jednoznacznej diagnozy.

Leczenie PCOS wymaga indywidualnego podejścia, które zazwyczaj obejmuje zarówno farmakoterapię, jak i modyfikację stylu życia. Leki hormonalne, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, pomagają w regulacji cyklu i łagodzą objawy hiperandrogenizmu, takie jak nadmierne owłosienie i trądzik. Dodatkowo, stosowanie metforminy poprawia wrażliwość na insulinę i może wspomagać owulację. Zmiana diety i regularna aktywność fizyczna są kluczowe w kontrolowaniu objawów, zwłaszcza u pacjentek z insulinoopornością i nadwagą.

W niektórych przypadkach, kiedy leczenie farmakologiczne nie przynosi efektów, stosuje się metody inwazyjne, takie jak laparoskopia czy zapłodnienie in vitro, aby zwiększyć szanse na zajście w ciążę. Tym bardziej warto zasięgnąć porady sprawdzonego endokrynologa.

Podsumowując, PCOS najczęściej wymaga wieloaspektowego podejścia do leczenia. Wczesne rozpoznanie i dobrze dobrana terapia mogą pomóc w złagodzeniu typowych objawów i poprawić jakość życia pacjentki.

Źródła: 

• Madej, P., 2017. Zespół policystycznych jajników - kryteria rozpoznawania i nowe możliwości terapeutyczne. Przegląd Menopauzalny, 16(1), s. 31-36.

• Milewicz, A., Filus, A., 2011. Zespół policystycznych jajników (PCOS) – nowe spojrzenie na patogenezę i leczenie. Przegląd Ginekologiczno-Położniczy, 11(4), s. 159-166.

• Lizneva, D., Suturina, L., Walker, W., Brakta, S., Gavrilova-Jordan, L. and Azziz, R., 2016. Criteria, prevalence, and phenotypes of polycystic ovary syndrome. Fertility and Sterility, 106(1), pp.6-15.