Refluks żołądka - przyczyny, diagnostyka i leczenie

Najważniejsze informacje

• Objawy refluksu dotykają 20% populacji z częstotliwością 1-2 razy w tygodniu, a ryzyko wzrasta z wiekiem.
• Leczenie inhibitorami pompy protonowej przez 8 tygodni to standardowa terapia pierwszego rzutu po zmianach stylu życia.
• Dieta śródziemnomorska może istotnie zredukować objawy refluksu - należy unikać tłustych potraw, kawy i napojów gazowanych.
• Nieleczony refluks prowadzi do zwężenia przełyku, krwawień z przewodu pokarmowego i raka gruczołowego przełyku.

Spis treści:

• Refluks żołądkowo-przełykowy w liczbach 
• Refluks przełyku, co to za choroba?
• Przyczyny refluksu 
• Objawy refluksu
• Zgaga
• Diagnostyka refluksu
• Jak leczyć refluks? 
• Domowe sposoby leczenia refluksu
• Dieta na refluks 
• Styl życia w chorobie refluksowej 
• Powikłania nieleczonej choroby refluksowej przełyku

Refluks żołądkowo-przełykowy w liczbach 

Objawy choroby refluksowej przełyku pojawiają się u 20% osób z populacji ogólnej z częstotliwością od jednego do dwóch razy w tygodniu. Ryzyko zachorowania rośnie wraz z wiekiem. W Europie częstość występowania tej choroby szacuje się na 8,8% do 25,9%. Choroba refluksowa dotyka mężczyzn i kobiety w podobnym stopniu, jednak powikłania są częściej obserwowane u mężczyzn.

Refluks przełyku, co to za choroba?

Dolny zwieracz przełyku to mięsień zlokalizowany na granicy przełyku i żołądka. Podczas połykania rozluźnia się, umożliwiając przejście pokarmu do żołądka, a następnie powinien się szczelnie zamknąć, aby zapobiec cofaniu się treści pokarmowej i kwasu żołądkowego. Gdy dochodzi do jego nieprawidłowego działania lub nadmiernej relaksacji, zawartość żołądka wraca do przełyku. To zjawisko określa się jako refluks żołądkowo-przełykowy i stanowi chorobę górnego odcinka przewodu pokarmowego.

Przyczyny refluksu 

Przyczyny choroby refluksowej przełyku są różnorodne. Do najważniejszych zalicza się: problemy z prawidłowym funkcjonowaniem dolnego zwieracza przełyku, zaburzenia ruchu przełyku, osłabienie ochronnej warstwy śluzówki, przepuklinę rozworu przełykowego, nadwrażliwość przełyku, spowolnione opróżnianie żołądka oraz otyłość i nadwagę. Przepuklina rozworu przełykowego występuje wtedy, gdy górna część żołądka przesuwa się do klatki piersiowej przez osłabione miejsce w przeponie. To powoduje, że sok żołądkowy może dłużej pozostawać w przełyku, co zwiększa ryzyko refluksu.

Choroba refluksowa może również wystąpić u osób z niektórymi schorzeniami, takimi jak: cukrzyca, twardzina (choroba tkanki łącznej), alkoholizm oraz zaburzenia hormonalne.

Niektóre leki mogą nasilać symptomy refluksu, zwłaszcza doustne środki antykoncepcyjne oraz leki stosowane w leczeniu choroby wieńcowej, nadciśnienia i chorób płuc (takie jak blokery kanałów wapniowych, leki przeciwcholinergiczne czy teofilina) a także niektóre leki przeciwdepresyjne. 

Spożywanie tłustych, pikantnych i kwaśnych potraw oraz picie napojów takich jak kawa, alkohol czy napoje gazowane, zwiększa produkcję kwasu solnego w żołądku nasila objawy refluksu i zgagi. Ponadto nieprawidłowe nawyki żywieniowe, czyli szybkie jedzenie, spożywanie obfitych posiłków oraz jedzenie tuż przed snem, również przyczyniają się do wzrostu ciśnienia w żołądku i ułatwiają cofanie się treści pokarmowej do przełyku. 

Objawy refluksu

Najbardziej typowymi symptomami refluksu są: zgaga, czyli cofanie się kwaśnej treści do ust, trudności i ból przy przełykaniu, ból w klatce piersiowej, ból w nadbrzuszu, uczucie pieczenia za mostkiem, często pojawiający się w nocy, kaszel, poranna chrypka, ogólne złe samopoczucie, niezamierzone zmniejszenie masy ciała, utrzymujące się wymioty lub krwawienie z przełyku. 

Dolegliwości nasilają się w ułożeniu na wznak, zwłaszcza po obfitym lub tłustym posiłku, przy pochylaniu się i podczas parcia. 

Choroba refluksowa przełyku może też nie powodować żadnych objawów i można ją wykryć przypadkowo podczas endoskopii.

Zgaga

Zgaga to uczucie pieczenia w klatce piersiowej, które często rozchodzi się w górę w stronę gardła i krtani. Jest to spowodowane cofaniem się kwaśnej treści żołądkowej z żołądka do przełyku, co podrażnia jego wrażliwą błonę śluzową. Oprócz pieczenia, może powodować ból w klatce piersiowej, kwaśny posmak w ustach i trudności w połykaniu. Częste epizody i uciążliwe objawy  zgagi mogą znacząco obniżać jakość życia, wpływając negatywnie na codzienne czynności, sen i ogólne samopoczucie. Nieleczona zgaga może prowadzić do poważniejszych problemów zdrowotnych, takich jak zapalenie przełyku, wrzody, uszkodzenie błony śluzowej przełyku czy nawet zmiany przedrakowe.

Diagnostyka refluksu

Symptopmy refluksu żołądkowo-przełykowego mogą znacznie obniżyć jakość życia. Objawy refluksowej choroby przełyku należy zdiagnozować i odpowiednio leczyć, zaczynając od skonsultowania się z lekarzem. 

Na początku lekarz przeprowadzi dokładny wywiad, pytając o objawy, ich czas trwania, ewentualne choroby towarzyszące oraz przyjmowane leki.

Jak leczyć refluks? 

Leczenie refluksu zależy od nasilenia objawów,  a dobór leków i terapii jest indywidualny. W niektórych przypadkach konieczne są jedynie zmiany w stylu życia, odpowiednia dieta, podczas gdy w innych potrzebne są leki lub operacja. Choroba refluksowa przełyku to przewlekłe schorzenie, które wymaga długotrwałego leczenia, często przez całe życie. 

Leczenie farmakologiczne

Poza zmianą funkcjonowania na co dzień, terapia zazwyczaj rozpoczyna się od leków, które silnie zmniejszają wydzielanie kwasu żołądkowego. Należą do nich inhibitory pompy protonowej (IPP), takie jak: esomeprazol, lanzoprazol, omeprazol, pantoprazol i rabeprazol. Zwykle przyjmuje się je raz dziennie na czczo, w standardowych dawkach przez 2–4 tygodnie. Jeśli objawy nie ustępują, lekarz może zalecić zwiększenie dawki lub dodać lek z grupy blokerów receptorów histaminowych H2 (np. famotydyna), który stosuje się przed snem.

Leki te są także stosowane w leczeniu podtrzymującym, jeśli refluks ma łagodniejszy przebieg.

Leki zobojętniające kwas solny i osłaniające błonę śluzową, takie jak: preparaty magnezu, glinu, kwas alginowy czy sukralfat, mogą być skuteczne w łagodnych przypadkach refluksu i są stosowane doraźnie.

Leki prokinetyczne, np. itopryd, mogą być zalecane w niektórych przypadkach, aby poprawić motorykę przewodu pokarmowego. 

Leczenie chirurgiczne

Jeśli leki nie przynoszą poprawy, mimo stosowania maksymalnych dawek, można rozważyć leczenie operacyjne. Mimo to, około połowa pacjentów po operacji nadal będzie potrzebować leków w dalszym leczeniu.

Domowe sposoby leczenie refluksu

Refluks może być bardzo uciążliwy – powoduje: zgagę, pieczenie w klatce piersiowej i nieprzyjemny smak w ustach, złe samopoczucie. Kiedy takie objawy pojawią się, możemy sobie pomoc na kilka sposobów. 

Mniejsze posiłki

Zamiast dużych, obfitych dań, staraj się jeść częściej, ale w mniejszych porcjach. W ten sposób unikniesz przepełniania żołądka, co może wywoływać refluks. Ważne też, aby nie jeść tuż przed snem – najlepiej ostatni posiłek spożyć na 2-3 godziny przed pójściem do łóżka.

Aby łagodzić chorob refluksową należy unikać: tłustych, smażonych potraw, pikantnych przypraw, a także cytrusów, czekolady, kawy i napojów gazowanych. Zamiast tego, postaw na lekkie dania oparte na warzywach, rybach i pełnoziarnistych produktach.

Antyrefluksowa pozycja do snu 

Spanie na płasko może nasilać objawy, dlatego spróbuj podnieść głowę i klatkę piersiową podczas snu. 

Siemię lniane

Siemię lniane ma właściwości osłaniające, które mogą pomóc w złagodzeniu podrażnienia błony śluzowej przełyku. Możesz zalać łyżkę siemienia lnianego gorącą wodą, odczekać aż napar zgęstnieje, a następnie wypić.

Odpowiednia postawa

Po posiłku staraj się przez co najmniej 30 minut pozostawać w pozycji pionowej. 

Dieta na refluks 

Wyniki dowodzą, że szczególnie dieta śródziemnomorska, oparta o: naturalne, mało przetworzone warzywa i owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, strączkowe, orzechy, oliwę z oliwek, może istotnie zredukować chorobę refluksową przełyku.

Żywność, która może nasilać objawy refluksu i powinna być ograniczona w diecie:

• tłuste mięsa i wędliny: boczek, kiełbasa, salami, pasztet, mięso mielone,
• tłuszcze: masło,
• orzechy: makadamia, laskowe, arachidowe, nerkowca,
• owoce: awokado, granat, jabłka, jeżyny, kiwi, liczi, mango, czerwona porzeczka, rodzynki, oliwki,
• dżemy: truskawkowy, pomarańczowy, malinowy,
• warzywa: kapusta kiszona, kalafior,
• sosy: carbonara, pesto, pomidorowy, pieczarkowy, vinegrette, bearneński, pieprzowy, roquefort, boloński,
• dodatki: majonez, musztarda,
• słodycze: mleczna i biała czekolada, ciastka z czekoladą, eklerki, herbatniki, lody, gorzka czekolada,
• nabiał: pełnotłuste sery,
• frytki, żywność wysoko przetworzona,
• pikantne przyprawy

Styl życia

Styl życia zapobiegający refluksowi, obejmuje pięć kluczowych elementów:

• utrzymanie prawidłowej wagi,
• regularną aktywność fizyczną,
• unikanie palenia,
• ograniczenie kawy, herbaty i napojów gazowanych,
• zdrową dietę,

Zmiana codziennego funkcjonowania może zmniejszyć częstotliwość występowania objawów choroby refleksowej nawet o 40%.

Powikłania nieleczonej choroby refluksowej przełyku 

Rokowania są korzystne w przypadku łagodnego refluksu. Jednak nieleczona, zaawansowana choroba refluksowa może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zwężenie przełyku, krwawienia z przewodu pokarmowego, raka przełyku a nawet rozwój raka gruczołowego przełyku.

Podsumowanie

Refluks żołądkowo-przełykowy to schorzenie, w którym kwas żołądkowy cofa się do przełyku, powodując uciążliwe objawy. Najczęściej wymieniane objawy refluksu to zgaga, pieczenie w klatce piersiowej oraz kwaśny smak w ustach. Powodem tych dolegliwości może być osłabienie ciśnienia dolnego zwieracza żołądka, który kontroluje przechodzenie pokarmu do żołądka. Czynnikami sprzyjającymi rozwojowi choroby są m.in. otyłość i palenie tytoniu.

Nieleczona choroba refluksowa przełyku może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zwężenie przełyku, krwawienia z przewodu pokarmowego, a nawet rak gruczołowy przełyku. Dlatego ważne jest, aby podjąć odpowiednią terapię. W diagnostyce często wykorzystuje się badania górnego odcinka przewodu pokarmowego, takie jak gastroskopia, która ocenia stan przełyku, żołądka oraz dwunastnicy.

Terapia refluksu obejmuje zmiany trybu życia, takie jak modyfikacja diety, unikanie palenia, a także stosowanie leków hamujących wydzielanie kwasu żołądkowego. W przypadkach przewlekłego refluksu żołądkowo-przełykowego, bardziej zaawansowane metody, jak leczenie chirurgiczne, mogą okazać się konieczne.

Źródła 

1. Gajewska, D., Mianowana, Z., Małecka, M. (2017) Choroba refluksowa przełyku – epidemiologia, diagnostyka i leczenie. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 23(3), pp. 156-161.

2. Kamińska, A., Zielińska, M., Kowalski, P. (2019) Żywienie w chorobie refluksowej przełyku – zalecenia dietetyczne. Gastroenterologia Praktyczna, 15(2), pp. 89-94.

3. Vakil, N., van Zanten, S. V., Kahrilas, P., Dent, J. and Jones, R. (2006) The Montreal definition and classification of gastroesophageal reflux disease (GERD): a global evidence-based consensus. American Journal of Gastroenterology, 101(8), pp. 1900-1920.