Zespół jelita drażliwego - przyczyny, objawy, dieta i leczenie IBS

Najważniejsze informacje

• Zespół jelita drażliwego (IBS) to przewlekłe schorzenie czynnościowe dotykające do 8,8% populacji światowej, szczególnie kobiety poniżej 50. roku życia.
• Choroba wynika z zaburzeń komunikacji na osi jelito-mózg, gdzie nieprawidłowe sygnały między przewodem pokarmowym a układem nerwowym powodują charakterystyczne objawy.
• Kluczowym objawem diagnostycznym jest silny ból brzucha występujący co najmniej raz w tygodniu przez 3 miesiące, połączony ze zmianami rytmu wypróżnień.
• Dieta FODMAP (eliminacja fermentujących węglowodanów) w trzech etapach stanowi najskuteczniejszą metodę leczenia, zalecaną przez Polskie Towarzystwo Gastroenterologii.

Spis treści: 

• Przyczyny zespołu jelita drażliwego
• Zespołu jelita drażliwego - objawy
• Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego
• Leczenie IBS
• Dieta w leczeniu zespołu jelita drażliwego
• Probiotyki wsparcie dla chorych na zespół jelita drażliwego
• Pacjent z zespołem jelita drażliwego i wsparcie psychologa
• Rekomendowane działania w przypadku zespołu jelita drażliwego

Przyczyny zespołu jelita drażliwego 

Zespół jelita drażliwego jest związany z zaburzeniami regulacji osi mózg-jelito, która odpowiada za dwukierunkową komunikację między układem nerwowym a jelitami, obejmującą m.in. procesy immunologiczne i neurologiczne.

Mimo że przyczyny IBS nie zostały w pełni wyjaśnione i nie ma jednoznacznego czynnika wywołującego, wiadomo, że choroba nie jest wynikiem zmian organicznych. Obecnie uważa się, że zaburzenia w komunikacji na osi jelito-mózg odgrywają kluczową rolę w jego rozwoju. Chodzi tu o dwukierunkowy przepływ sygnałów między przewodem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym. U pacjentów z IBS obserwuje się różnorodne mechanizmy, takie jak: nadwrażliwość jelit, dysfunkcja motoryki, zwiększoną przepuszczalność jelitową oraz niski stopień chronicznego stanu zapalnego (LGI). Często mózg nieprawidłowo interpretuje sygnały pochodzące z jelit, co prowadzi do błędnych reakcji zwrotnych, pogłębiających dolegliwości.

Zidentyfikowano jednak grupę czynników, które mogą odgrywać istotną rolę w rozwoju tego schorzenia. 

• Genetyka. Ryzyko IBS wzrasta, jeśli w rodzinie występowały podobne przypadki. Można powiedzieć, że skłonność do zespołu jelita drażliwego to choroba dziedziczna. 
• Dysbioza. Zaburzenia ilościowe i jakościowe mikrobioty, są częstym problemem u osób cierpiących na IBS. U tych pacjentów istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia zespołu rozrostu bakteryjnego w jelicie cienkim (SIBO, ang. small intestinal bacterial overgrowth), który charakteryzuje się nadmiernym namnażaniem bakterii w tej części układu pokarmowego i jest przewlekłą chorobą jelita cienkiego. Jednym z najczęściej występujących przykrych objawów SIBO są wzdęcia. Dysbioza, dieta oraz stres mogą prowadzić do zmian w przepuszczalności jelitowej.
• Infekcje żołądkowo-jelitowe. Przebyte infekcje zwiększają ryzyko rozwoju postaci nazywanego poinfekcyjny zespół jelita drażliwego, który może dotknąć od 8 do 31% osób po epizodzie infekcji.
• Stan zapalny.
• Nadwrażliwość trzewna, czyli nadmierna reakcja narządów wewnętrznych, zwłaszcza jelit, na normalne bodźce, które u zdrowych osób nie wywołują bólu. Często występuje w IBS i powoduje dolegliwości, takie jak ból brzucha czy wzdęcia, wynikające z zaburzeń w przetwarzaniu sygnałów między jelitami a mózgiem.
• Czynniki psychologiczne. Chroniczny stres, traumatyczne przeżycia, jak depresja, mogą przyczyniać się do rozwoju IBS i często są obserwowane w przebiegu zespołu jelita drażliwego. 
• Czynniki dietetyczne. Częste spożywanie fermentujących krótkołańcuchowych węglowodanów (FODMAP) może nasilać objawy w przebiegu IBS.

Uważa się, że nawet 1/3 chorych z IBS z przewagą biegunki ma zaburzenia związane z wchłanianiem kwasów żółciowych, co może dodatkowo komplikować leczenie związane z zespołem jelita nadwrażliwego. 

Zespół jelita drażliwego - objawy

Objawy (IBS) mogą obejmować:

• silny, skurczowy ból brzucha, który jest niezbędny do diagnozy (najczęściej odczuwany w dolnej części brzucha, po lewej stronie),
• zmiany w częstotliwości wypróżnień,
• zmiany w konsystencji stolca (np. luźny lub twardy),
• wzdęcia.

W zależności od dominujących objawów wyróżnia się cztery postaci zespołu jelita drażliwego: 

IBS z dominującą biegunką – nawracający, luźny, wodnisty stolec, czasem z nagłym, silnym parciem.

IBS z dominującymi zaparciami – przeważa twardy, grudkowaty stolec, często z uczuciem niepełnego wypróżnienia.

IBS z naprzemiennymi biegunkami i zaparciami – biegunka i zaparcia pojawiają się naprzemiennie.

Nieklasyfikowany IBS – objawy nie pasują do żadnego z powyższych typów.

Często bóle w obrębie jamy brzusznej i biegunka nie występują w nocy. Mogą pojawiać się również inne objawy, choć nie są kluczowe dla rozpoznania IBS, np.:

• wymioty, wzdęcia, odbijanie,
• uczucie pełności po jedzeniu, pieczenie w nadbrzuszu, uczucie zalegania pokarmu,
• obecność śluzu w kale,
• bóle głowy, pleców, zmęczenie, niepokój,
• częste oddawanie moczu, parcie na mocz,
• u kobiet: zaburzenia miesiączkowania i ból podczas stosunku. 

Objawom zespołu jelita drażliwego może towarzyszyć obniżenie nastroju. 

Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego

Nowoczesna diagnostyka zespołu jelita drażliwego (IBS) opiera się głównie na wykluczeniu innych schorzeń jelita cienkiego i grubego oraz ocenie objawów. Ponieważ nie ma jednego konkretnego testu na IBS, proces diagnozy jest wieloetapowy i skupia się na dokładnej analizie objawów jelita nadwrażliwego oraz przeprowadzeniu odpowiednich badań wykluczających.

Wywiad lekarski i ocena objawów

Lekarz zaczyna od szczegółowego wywiadu, pytając o choroby układu pokarmowego i występujących zaburzeń przewodu pokarmowego oraz objawy, takie jak:

• ból brzucha, wzdęcia,
• zmiany w rytmie wypróżnień (biegunki, zaparcia),
• zmiany w konsystencji kału.

Dolegliwości bólowe muszą występować, co najmniej 3 miesiące, przy czym bóle brzucha muszą pojawiać się co najmniej raz w tygodniu. Lekarz opiera się na Kryteriach Rzymskich IV, które określają, że IBS diagnozuje się na podstawie występowania bólu brzucha związanego z wypróżnieniami oraz zmian w ich rytmie i konsystencji.

Wykluczanie innych schorzeń

Aby potwierdzić IBS, konieczne jest wykluczenie innych chorób, które mogą dawać podobne objawy. Wykonuje się badania diagnostyczne i badania laboratoryjne w kierunki celiakii, test tolerancji laktozy, test oddechowy z laktulozą, który wykrywa nadmiar bakterii w jelicie cienkim, badania wykluczające choroby zapalne jelit (np. choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego). 

Konieczne mogą być badania takie jak kolonoskopia czy testy krwi na obecność wskaźników zapalenia (CRP, kalprotektyna w kale). Czasem lekarz może zlecić testy na nietolerancje pokarmowe, takie jak nietolerancja fruktozy, czy inne alergie pokarmowe, które mogą prowadzić do objawów podobnych do IBS.

Na co zwrócić uwagę?

Pacjenci powinni szczególnie zwrócić uwagę na tzw. objawy alarmowe, które mogą sugerować, że przyczyna dolegliwości jest inna niż w przypadku IBS, a inne schorzenia mogą powodować podobne objawy. Należy zwrócić uwagę na:

• krwawienie z odbytu,
• nagłą utratę wagi,
• gorączkę,
• bóle w nocy,
• anemię.

Jeśli któreś z nich wystąpią, konieczna jest szybka konsultacja z lekarzem, który może zlecić dodatkowe badania aby wykluczyć inne schorzenia. 

Leczenie IBS 

Dieta w leczeniu zespołu jelita drażliwego

W leczeniu występowania zespołu jelita drażliwego, dieta odgrywa kluczową rolę i stanowi integralną część terapii. Jednym z najbardziej efektywnych podejść dietetycznych dla pacjentów z IBS jest odżywianie o niskiej zawartości FODMAP, która pomaga w redukcji objawów choroby. 

Dieta ta polega na ograniczeniu spożycia łatwo fermentujących krótkołańcuchowych węglowodanów, czyli oligosacharydów, disacharydów, monosacharydów i polioli, które są trudne do strawienia przez jelita i mogą powodować bóle brzucha. Zalecana jest przez Polskie Towarzystwo Gastroenterologii jako skuteczna metoda postępowania. 

Dieta składa się z trzech etapów, które pomagają zidentyfikować indywidualne nietolerancje i dostosować sposób odżywiania. 

Etap eliminacji (do 6 tygodni)
W tym etapie eliminuje się z  wszystkie produkty bogate w: nadmiar fruktozy, laktozę, galaktooligosacharydy, fruktany, mannitol i sorbitol.

Etap ponownego wprowadzania (kilka tygodni)
Po zakończeniu fazy eliminacji, poszczególne grupy FODMAP są stopniowo wprowadzane z powrotem do menu, aby sprawdzić, które z nich powodują nasilenie objawów. Każdy produkt testuje się przez około 3 dni, zwiększając stopniowo jego ilość, aby określić indywidualną tolerancję, reaguje się na pierwsze objawy. 

Etap indywidualizacji
Na podstawie wyników z drugiego etapu, menu zostaje dostosowane. Eliminowane są tylko te produkty, które powodują objawy, przy jednoczesnym zachowaniu jak najszerszego i zróżnicowanego jadłospisu. Celem jest utrzymanie kontroli nad objawami bez nadmiernych restrykcji dietetycznych, ale unika się pokarmów, które potęgują objawy. 

Błonnik odgrywa ważną, ale złożoną rolę w zespole jelita drażliwego (IBS). Może pomóc w regulacji oddawania kału i poprawie trawienia, ale jego wpływ zależy od rodzaju błonnika. Rozpuszczalny (np. z owsa, siemienia lnianego) może redukować objawy IBS, zmniejszając biegunkę i poprawiając konsystencję kału. Natomiast błonnik nierozpuszczalny (np. z otrębów) może nasilać objawy, takie jak wzdęcia i ból brzucha, szczególnie u osób z IBS-D (biegunkowy typ). Ważne jest dostosowanie ilości i rodzaju błonnika do indywidualnych potrzeb pacjenta.

Wsparcie dietetyka

Odżywianie w występowaniu IBS nie jest łatwe do samodzielnego wprowadzenia, dlatego zaleca się, aby była prowadzona pod nadzorem dietetyka. Specjalista pomoże nie tylko w odpowiednim zaplanowaniu posiłków, ale również w monitorowaniu efektów i wprowadzaniu ewentualnych korekt, aby jadłospis był zbilansowany i dostosowany do indywidualnych potrzeb pacjenta z tą przewlekłą chorobą. 

Probiotyki wsparcie dla chorych na zespół jelita drażliwego 

Polskie Towarzystwo Gastroenterologii rekomenduje stosowanie wybranych szczepów probiotyków o udowodnionej skuteczności m.in. Bifidobacterium bifidum MIMBb75, Bifidobacterium infantis 35624, Bifidobacterium lactis oraz Lactobacillus plantarum 299v. Wybór odpowiedniego preparatu i jego dawkowanie powinno odbywać się pod nadzorem lekarza. W amerykańskich wytycznych (ACG Clinical Guideline 2020) probiotyki nie są zalecane jako standardowe leczenie IBS u osób z IBS, z uwagi na brak jednoznacznych dowodów na ich skuteczność, a dalsze badania są konieczne w tym zakresie.

Pacjent z zespołem jelita drażliwego i wsparcie psychologa 

Zespół jelita drażliwego jest chorobą przewlekłą i w związku z tym generuje wiele emocji i może prowadzić do zaburzeń psychicznych. Badania pokazują, że od 40% do 60% pacjentów z IBS cierpi również na zaburzenia nastroju, takie jak depresja i lęki. U osób z IBS występuje wyższe ryzyko depresji nawet 2-3 razy wyższe w porównaniu do ogólnej populacji. W takim przypadku niezmiernie ważne jest wsparcie psychologiczne. Objawy i leczenie IBS obciążają psychicznie, powodując stres i zakłócenie dobrostanu. Dodatkowo, depresja w tym przypadku, może objawiać się nie tylko obniżonym nastrojem, ale też nasilonym odczuwaniem zmęczenia, problemami ze snem i wyższą wrażliwością na ból (hiperalgezja).

U pacjentów z chorobą jelita drażliwego stosuje się psychoterapię oraz treningi radzeniu sobie ze stresem. Techniki zarządzania stresem mają istotne znaczenie, szczególnie, że stres jest jednym z czynników pogarszających objawy IBS.

Źródła:

Oka, P., Parr, H., Barberio, B., Black, C. J., Savarino, E. V., Ford, A. C. (2020). Global prevalence of irritable bowel syndrome according to Rome III or IV criteria: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Gastroenterology & Hepatology, 5(10), 908-917.

Wasiluk, D. & Ostrowska, L., 2010. Leczenie dietetyczne pacjentów z zespołem jelita nadwrażliwego. Nowa Medycyna, 3, s. 89-95.

Ziółkowski, B.A., Pacholec, A., Kudlicka, M., Ehrmann, A. & Muszyński, J., 2012. Epidemiologia dolegliwości brzusznych w polskiej populacji. Przegląd Gastroenterologiczny, 7, s. 20–25.

Nehring, P., Mrozikiewicz-Rakowska, B., Krasnodębski, P. & Karnafel, W., 2011. Zespół jelita drażliwego – nowe spojrzenie na etiopatogenezę. Przegląd Gastroenterologiczny, 6, s. 17–22.

McKenzie, Y.A., Bowyer, R.K., Leach, H. et al., 2016. British Dietetic Association systematic review and evidence-based practice guidelines for the dietary management of irritable bowel syndrome in adults (2016 update). Journal of Human Nutrition and Dietetics, 29(5), pp.549-75.